Ο Νίκος Ξυλούρης, ήταν ο τραγουδιστής που έγινε σύμβολο αγώνα και εκπροσώπησε την Κρήτη σε όλη την Ελλάδα.
Μπορεί το πέρασμά του να ήταν σύντομο, καθώς άφησε την τελευταία του πνοή μόλις στα 44 του χρόνια, ωστόσο ο αρχάγγελος της Κρήτης, που σήμερα θα έκλεινε τα 90, μνημονεύεται ακόμα ως πιο η εμβληματική μορφή της κρητικής μουσικής, με τη φωνή του να περνά από γενιά σε γενιά, διατηρώντας ζωντανή την παρακαταθήκη του.
Ο Νίκος Ξυλούρης, γνωστός και με το παρατσούκλι «Ψαρονίκος» γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου του 1936 στα Ανώγεια Μυλοποτάμου, σε μια οικογένεια με βαθιές ρίζες στη μουσική παράδοση της Κρήτης. Από μικρός βρέθηκε μέσα στον κόσμο της λύρας και των κρητικών τραγουδιών, καθώς ο παππούς του, ο Καραμουζαντώνης, ήταν ένας από τους σημαντικούς λυράρηδες της εποχής του. Τη μουσική διαδρομή της οικογένειας ακολούθησαν αργότερα και τα αδέρφια του, ο Αντώνης Ξυλούρης, γνωστός ως Ψαραντώνης, και ο Γιάννης Ξυλούρης ή Ψαρογιάννης.
Τα δύσκολα παιδικά χρόνια και η πρώτη λύρα
Τα παιδικά του χρόνια σημαδεύτηκαν από τις δυσκολίες της Κατοχής. Όταν οι Γερμανοί έκαψαν τα Ανώγεια, ο μικρός Νίκος, μόλις πέντε ετών τότε, αναγκάστηκε μαζί με άλλους κατοίκους του χωριού να εγκαταλείψει τον τόπο του και να καταφύγει στην κοιλάδα του Μυλοποτάμου, όπου έμεινε για περίπου τρία χρόνια μέχρι την απελευθέρωση της Κρήτης.
Η σχέση του με τη μουσική ξεκίνησε από πολύ νωρίς. Ο δάσκαλός του, Μενέλαος Δραμουντάνης, διέκρινε το ταλέντο του και όταν ο μικρός Νίκος ήταν 12 ετών έπεισε τον πατέρα του να του αγοράσει μια λύρα, παρότι εκείνος ήθελε να συνεχίσει τις σπουδές του.
Με την κλίση του στη μουσική να είναι αναμφίβολη, άφησε το σχολείο και άρχισε να μαθαίνει μόνος του τις νότες, να γράφει μαντινάδες και να παίζει σε γάμους και πανηγύρια σε όλη την Κρήτη, δίπλα στον λυράρη Λεωνίδα Κλάδο. Σε ηλικία 17 ετών μετακόμισε στο Ηράκλειο, όπου εργάστηκε στο νυχτερινό κέντρο «Κάστρο», όμως τα πρώτα του βήματα δεν ήταν ρόδινα. Εκείνη την περίοδο, στη μουσική σκηνή κυριαρχούσαν ευρωπαϊκά ακούσματα, όπως το ταγκό, το βαλς και η ρούμπα, ενώ τα χρήματα που κέρδιζε δύσκολα επαρκούσαν για τον βιοπορισμό του.
Η γνωριμία με την Ουρανία, οι καντάδες και ο πρώτος δίσκος
Η στήριξη από την κρητική κοινότητα άρχισε σταδιακά να μεγαλώνει. Σε μια γιορτή γνώρισε την Ουρανία Μελαμπιανάκη, κόρη αριστοκρατικής οικογένειας της Κρήτης, και ο 20χρονος τότε Νίκος την ερωτεύτηκε. Για μεγάλο χρονικό διάστημα της έκανε καντάδα κάθε βράδυ κάτω από το παράθυρό της.
Το ζευγάρι αποφάσισε να κλεφτεί και να παντρευτεί κρυφά στις 21 Μαΐου του 1958. Ο γάμος έγινε με δυσκολίες, καθώς ακόμη και ο ιερέας, λόγω της αυστηρότητας της εποχής, αρχικά δεν ήθελε να τελέσει το μυστήριο. Τελικά, ο πατέρας της Ουρανίας έδωσε τη συγκατάθεσή του και το ζευγάρι ενώθηκε με τα ιερά δεσμά του γάμου.
Τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, ο Νίκος Ξυλούρης ηχογράφησε τον πρώτο του δίσκο με τίτλο «Μια μαυροφόρα που περνά». Επειδή όμως δεν υπήρχαν χρήματα για να προσληφθεί δεύτερη τραγουδίστρια, το σεγόντο έκανε η σύζυγός του. Ο δίσκος γνώρισε επιτυχία και ακολούθησαν και άλλες ηχογραφήσεις.
Ο θάνατος του γιου του και η γέννηση της Ρηνιώς
Το 1960 γεννήθηκε ο γιος του Γιώργης, ο οποίος έφυγε από τη ζωή το 2015 σε ηλικία 55 ετών, έπειτα από τροχαίο δυστύχημα. Το 1966 γεννήθηκε η κόρη του Ρηνιώ. Την ίδια χρονιά ο Νίκος Ξυλούρης κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Μουσικής του Σαν Ρέμο, παίζοντας με τη λύρα του ένα συρτάκι.
Ουρανία Μελαμπιανάκη - Ρηνιώ Ξυλούρη Από τον «Ανυφαντού» στη συνεργασία με τον Γιάννη Μαρκόπουλο
Το 1967, άνοιξε στο Ηράκλειο το μουσικό κέντρο «Ερωτόκριτος» και η επαγγελματική του πορεία άρχισε να σταθεροποιείται. Το 1969 ηχογράφησε τον δίσκο «Ανυφαντού», ο οποίος αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στην καριέρα του.
Η σχέση του με την Αθήνα και τους ανθρώπους της μουσικής σκηνής θα άλλαζε την πορεία του. Ο ποιητής και σκηνοθέτης Ερρίκος Θαλασσινός τον γνώρισε στον Γιάννη Μαρκόπουλο και ακολούθησε μία από τις σημαντικότερες συνεργασίες της ελληνικής μουσικής, με τα έργα «Χρονικό» και «Ριζίτικα».
Σχετικά με το ποιος ήταν εκείνος που ανέδειξε τον Νίκο Ξυλούρη, υπάρχει και η μαρτυρία της συζύγου του, Ουρανίας Ξυλούρη, η οποία έχει αναφέρει σε αφιερώματα των περιοδικών «Δίφωνο» και «Μονογραφίες» ότι η καθοριστική κίνηση έγινε από τον διευθυντή της δισκογραφικής εταιρείας «Κολούμπια», Τάκη Λαμπρόπουλο.
Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη εκδοχή, ο Λαμπρόπουλος είχε ακούσει τον Ξυλούρη σε γαμήλιο γλέντι στα Ανώγεια, ηχογράφησε τη φωνή του και έστειλε την κασέτα στον Σταύρο Ξαρχάκο, που βρισκόταν τότε στο Παρίσι. Μέσα από αυτή τη διαδικασία έγινε ευρύτερα γνωστή η φωνή του Ανωγειανού καλλιτέχνη και στη συνέχεια ο Γιάννης Μαρκόπουλος του εμπιστεύτηκε τραγούδια από τον κύκλο «Χρονικό».
Το Πολυτεχνείο και η φωνή της αντίστασης
Το 1971, ξεκίνησε τις εμφανίσεις του μαζί με τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη μπουάτ «Λήδρα» και η φωνή του συνδέθηκε με τη γενιά που αναζητούσε έκφραση μέσα σε μια δύσκολη πολιτική περίοδο. Παράλληλα, συνεργάστηκε με τον Θρακιώτη τραγουδοποιό Θανάση Γκαϊφύλλια στις μπουάτ της Πλάκας, ενώ έκαναν και συναυλίες σε όλη την Ελλάδα.
Το καλοκαίρι του 1973, συμμετείχε στο θεατρικό έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, με πρωταγωνιστές τον Κώστα Καζάκο και τη Τζένη Καρέζη, στο θέατρο «Αθήναιον». Τη μουσική υπέγραφε ο Σταύρος Ξαρχάκος. Ο ΝίκοςΞυλούρης είχε τον ρόλο του ντελάλη και η ερμηνεία του αποτέλεσε ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της παράστασης.
Το προσωνύμιο «Αρχάγγελος» του αποδόθηκε από τη Τζένη Καρέζη, η οποία, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, όταν τον άκουγε να τραγουδά στη σκηνή έλεγε: «Αυτός ο άνθρωπος είναι μαγικός. Έχει μια αρχαγγελική μορφή».
Ο Νίκος Ξυλούρης με την Τζένη Καρέζη. Οι δυο τους συνεργάστηκαν επί Χούντας στη θρυλική θεατρική παράσταση «Το μεγάλο μας τσίρκο» Τον Νοέμβριο του 1973, κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, ο Νίκος Ξυλούρης βρέθηκε μέσα στον χώρο του και τραγούδησε μαζί με τους φοιτητές πίσω από τα κάγκελα τα τραγούδια «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και «Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί». Οι εικόνες αυτές δημοσιεύτηκαν στον Τύπο και ο ίδιος βρέθηκε στο στόχαστρο της δικτατορίας, η οποία λογόκρινε τραγούδια του, απαγόρευσε συναυλίες του και έκλεισε χώρους όπου εμφανιζόταν.
Η διεθνής αναγνώριση, ο καρκίνος και η τελευταία περίοδος
Στη σειρά «Έμποροι των Εθνών», βασισμένη στο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και σε σκηνοθεσία Κώστα Φέρρη, ο Ξυλούρης ερμήνευσε το τραγούδι των τίτλων «Ήτανε μια φορά μάτια μου», σε στίχους του Φέρρη και μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου. Το καθεστώς της δικτατορίας απαίτησε να αφαιρεθεί η φωνή του και να παραμείνει μόνο η μουσική. Χρόνια αργότερα, μετά από επιμονή του σκηνοθέτη, η φωνή του ακούστηκε ξανά στη σειρά.
Το 1976, η Γαλλική Μουσική Ακαδημία Charles Cross του απένειμε το πρώτο βραβείο στην κατηγορία της Διεθνούς Λαϊκής Μουσικής για την ερμηνεία του στα «Ριζίτικα». Η βράβευση χρειάστηκε να επαναληφθεί, καθώς στην πρώτη ανακοίνωση δεν είχε αναφερθεί το όνομά του, αλλά μόνο του συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου.
Στην κορύφωση της καριέρας του, τον Μάιο του 1979, ο Νίκος Ξυλούρης πληροφορήθηκε ότι πάσχει από καρκίνο στους πνεύμονες με μετάσταση στον εγκέφαλο. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο «Memorial» της Νέας Υόρκης για χειρουργική επέμβαση και επέστρεψε στην Ελλάδα στις αρχές Αυγούστου, έπειτα από σειρά επεμβάσεων. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους πραγματοποιήθηκε στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας συναυλία αγάπης που διοργάνωσε ο Σταύρος Ξαρχάκος για την κάλυψη των εξόδων νοσηλείας του. Περίπου 25.000 άνθρωποι βρέθηκαν εκεί για να τον στηρίξουν. Τον Δεκέμβριο, ταξίδεψε ξανά στο «Memorial», όμως οι ελπίδες είχαν πλέον περιοριστεί. Ο Νίκος Ξυλούρης έφυγε από τη ζωή στις 8 Φεβρουαρίου του 1980.
Ο Νίκος Ξυλούρης με τον Σταύρο Ξαρχάκο Η μουσική κληρονομιά
Ο Νίκος Ξυλούρης άφησε πίσω του ένα έργο που ξεπέρασε τα όρια της κρητικής μουσικής. Ερμήνευσε έργα σημαντικών Ελλήνων δημιουργών και ποιητών, μεταξύ άλλων των Γιάννη Ρίτσου, Διονυσίου Σολωμού, Κώστα Καρυωτάκη, Κωστή Παλαμά, Κώστα Βάρναλη, Γιώργου Σεφέρη, Οδυσσέα Ελύτη, Νίκου Γκάτσου, Ιάκωβου Καμπανέλλη και Κ.Χ. Μύρη. Συνεργάστηκε με κορυφαίους δημιουργούς όπως ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο Σταύρος Ξαρχάκος, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Ηλίας Ανδριόπουλος και ο Χριστόδουλος Χάλαρης.
