Οι εικόνες είναι δύσκολο να περάσουν απαρατήρητες. Πολυκατοικίες σε κατάσταση εγκατάλειψης, πρόχειρες κατασκευές, σκουπίδια, άνθρωποι που ζουν χωρίς βασικές υποδομές και περιοχές όπου η φτώχεια συνυπάρχει με την εγκληματικότητα.

Ένα βίντεο που κυκλοφορεί στα social media παρουσιάζει έξι περιοχές της Ευρώπης ως τις «πιο σοκαριστικές παραγκουπόλεις» της ηπείρου.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι λίγο πιο σύνθετη. Οι έξι περιοχές πράγματι αντιμετωπίζουν ή έχουν αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα φτώχειας, στεγαστικού αποκλεισμού και υποβάθμισης. 

6. Στολιπίνοβο – Φιλιππούπολη, Βουλγαρία

Πρώτος σταθμός είναι το Στολιπίνοβο, στη Φιλιππούπολη. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες και πιο γνωστές συγκεντρώσεις Ρομά στα Βαλκάνια και για μια περιοχή που εδώ και δεκαετίες αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα υποδομών και κοινωνικού αποκλεισμού.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει καταγράψει στο Στολιπίνοβο ανεπαρκείς υποδομές, κατοικίες χαμηλής ποιότητας και σοβαρά προβλήματα στέγασης. Σε έκθεση του Συμβουλίου γίνεται λόγος για περίπου 35.000 έως 50.000 κατοίκους, πολλοί από τους οποίους ζουν σε φτωχές ή αυθαίρετες κατασκευές.

Υπάρχουν επίσης καταγεγραμμένα προβλήματα με την παροχή νερού και ηλεκτρικού ρεύματος σε τμήματα της περιοχής, ενώ ήδη από παλαιότερες εκθέσεις είχαν καταγραφεί διακοπές ηλεκτροδότησης λόγω χρεών και προβλήματα συντήρησης των κτιρίων.

Fact-check: Το βίντεο αποτυπώνει ένα υπαρκτό κοινωνικό πρόβλημα. Ωστόσο, το Στολιπίνοβο δεν είναι απλώς μια «παραγκούπολη» με την κλασική έννοια. Είναι μεγάλη αστική συνοικία, στην οποία συνυπάρχουν πολυκατοικίες, κανονικές κατοικίες και αυθαίρετες ή πρόχειρες κατασκευές.

5. Η «Ζούγκλα» του Καλαί – Γαλλία

Οι εικόνες είναι πραγματικές, αλλά δεν δείχνουν μια σημερινή παραγκούπολη.

Η περίφημη «Jungle» του Καλαί ήταν ένας τεράστιος άτυπος προσφυγικός καταυλισμός στη βόρεια Γαλλία, όπου το 2016 ζούσαν χιλιάδες πρόσφυγες και μετανάστες, πολλοί από τους οποίους προσπαθούσαν να περάσουν στη Βρετανία.

Οι εκτιμήσεις πριν από τη διάλυση του καταυλισμού έκαναν λόγο για περίπου 6.000 έως 8.000 ανθρώπους. Τον Οκτώβριο του 2016 οι γαλλικές αρχές ξεκίνησαν την επιχείρηση εκκένωσης και διάλυσης του καταυλισμού, μεταφέροντας τους ανθρώπους σε δομές φιλοξενίας σε άλλα σημεία της Γαλλίας.

Ο ΟΗΕ είχε επίσης καταγράψει την κατάσταση στον καταυλισμό και είχε ζητήσει η μεταφορά των ανθρώπων να γίνει με οργανωμένο τρόπο και με εξασφάλιση κατάλληλης στέγασης.

4. Φερένταρι – Βουκουρέστι, Ρουμανία

Το Φερένταρι είναι μία από τις πιο υποβαθμισμένες περιοχές του Βουκουρεστίου και εδώ το βίντεο πατάει σε πραγματικά προβλήματα.

Η περιοχή έχει συνδεθεί επί χρόνια με υψηλή φτώχεια, ανεργία, προβλήματα στέγασης, χρήση και διακίνηση ναρκωτικών, αλλά και κοινωνικό αποκλεισμό. Ρουμανικά μέσα έχουν καταγράψει ιδιαίτερα σοβαρά κοινωνικά προβλήματα στην περιοχή.

Πιο πρόσφατες δημοσιογραφικές καταγραφές αναφέρουν ότι σε τμήματα του Φερένταρι υπάρχουν παράνομες συνδέσεις στο δίκτυο ηλεκτρισμού, ενώ σημαντικό μέρος του πληθυσμού ζει σε ιδιαίτερα κακές στεγαστικές συνθήκες.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι δεν μπορεί να ταυτιστεί ολόκληρο το Φερένταρι με τις εικόνες των πιο υποβαθμισμένων δρόμων του.

3. El Vacie – Σεβίλλη, Ισπανία

Στη συνέχεια το βίντεο μεταφέρεται στην Ισπανία και συγκεκριμένα στο El Vacie, στη Σεβίλλη.

Εδώ υπάρχει ένα στοιχείο που επιβεβαιώνεται εντυπωσιακά: ο δήμος της Σεβίλλης χαρακτηρίζει το El Vacie ως τον παλαιότερο καταυλισμό παραγκών στην Ευρώπη και τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε διαδικασία σταδιακής διάλυσης και μετεγκατάστασης των κατοίκων.

Τον Ιούλιο του 2024 ο δήμος ανακοίνωσε την κατεδάφιση δύο παραπηγμάτων και τη μεταφορά των κατοίκων τους σε κοινωνικές κατοικίες. Παράλληλα, έχει θέσει ως στόχο την πλήρη εξάλειψη των καταυλισμών παραγκών της πόλης έως το 2027.

Το El Vacie έχει μακρά ιστορία. Οι πρώτες εγκαταστάσεις χρονολογούνται στις αρχές του 20ού αιώνα και η περιοχή έχει συνδεθεί σε μεγάλο βαθμό με τον πληθυσμό των Ρομά.

2. Σκάμπια – Νάπολη, Ιταλία

Η Σκάμπια είναι ίσως η πιο γνωστή περίπτωση του βίντεο.

Η περιοχή της Νάπολης έγινε διεθνώς γνωστή για τα τεράστια συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας Le Vele, αλλά και για τη δράση της Καμόρα και τα πολύ σοβαρά προβλήματα φτώχειας και εγκληματικότητας.

Τα περίφημα κτίρια των «Vele» κατασκευάστηκαν ως μέρος ενός μεγάλου στεγαστικού σχεδίου τις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Η αρχική ιδέα ήταν να δημιουργηθεί ένα σύγχρονο συγκρότημα κατοικίας, όμως η περιοχή υποβαθμίστηκε και συνδέθηκε στη συνέχεια με την οργανωμένη εγκληματικότητα.

Η κατάσταση υπήρξε τόσο σοβαρή ώστε το ιταλικό κράτος και ο δήμος της Νάπολης προχώρησαν σε μεγάλης κλίμακας σχέδιο ανάπλασης και κατεδάφισης των Vele. Το 2025 άρχισε η κατεδάφιση και της Vela Rossa, ενώ πλέον το συγκρότημα βρίσκεται ουσιαστικά στο τέλος της ιστορικής του διαδρομής.

1. Λούνικ IX – Κόσιτσε, Σλοβακία

Στην κορυφή της λίστας βρίσκεται το Luník IX, στην πόλη Κόσιτσε της Σλοβακίας.

Εδώ το βίντεο κάνει μία ενδιαφέρουσα αναφορά: η περιοχή δεν δημιουργήθηκε εξαρχής ως γκέτο.

Το Luník IX κατασκευάστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ως οικιστικό συγκρότημα που προοριζόταν για στρατιωτικούς, αστυνομικούς και Ρομά. Στην πορεία, όμως, η σύνθεση του πληθυσμού άλλαξε δραματικά και η περιοχή μετατράπηκε σε έναν από τους πιο γνωστούς απομονωμένους οικισμούς Ρομά στην Ευρώπη.

Ορισμένες παλαιότερες πηγές έκαναν λόγο για περίπου 4.000 έως 6.000 κατοίκους, ενώ νεότερη έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας αναφέρει περίπου 4.000 κατοίκους και σχεδόν 100% Ρομά πληθυσμό.

Τα προβλήματα που καταγράφονται περιλαμβάνουν κακή κατάσταση κτιρίων, κοινωνικό αποκλεισμό, ανεργία και προβλήματα στις υποδομές. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, μάλιστα, έχει χαρακτηρίσει τις συνθήκες στέγασης χιλιάδων Ρομά στη Σλοβακία ζήτημα που απαιτεί επείγουσα αντιμετώπιση.

Μια Ευρώπη που δεν φαίνεται στις τουριστικές καρτ-ποστάλ

Οι έξι περιοχές που παρουσιάζει το βίντεο έχουν κάτι κοινό: η φτώχεια δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της εικόνας των κτιρίων.

Πίσω από τις κατεστραμμένες πολυκατοικίες, τις παράγκες και τα σκουπίδια υπάρχουν δεκαετίες στεγαστικών πολιτικών, κοινωνικού αποκλεισμού, ανεργίας, ελλιπών υποδομών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, εγκληματικότητας.

Ταυτόχρονα, όμως, χρειάζεται προσοχή στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται τέτοιες περιοχές. Ο όρος «slum» δεν αποτελεί επίσημη ευρωπαϊκή κατηγορία ούτε υπάρχει κάποια αναγνωρισμένη λίστα με τις «έξι πιο σοκαριστικές παραγκουπόλεις της Ευρώπης».

Και κυρίως, οι εικόνες δεν είναι πάντα σημερινές.

Η «Jungle» του Καλαί έχει διαλυθεί από το 2016. Οι «Vele» της Σκάμπιας κατεδαφίζονται στο πλαίσιο μεγάλης ανάπλασης. Το El Vacie βρίσκεται σε διαδικασία σταδιακής διάλυσης και μετεγκατάστασης των κατοίκων. Ακόμη και σε περιοχές όπως το Στολιπίνοβο, το Φερένταρι και το Luník IX, η κατάσταση δεν είναι ίδια σε κάθε δρόμο και για κάθε κάτοικο.

Το πραγματικό σοκ, επομένως, δεν είναι ότι «υπάρχουν παραγκουπόλεις στην Ευρώπη».

Το πραγματικό σοκ είναι ότι μέσα σε μερικές από τις πλουσιότερες και πιο οργανωμένες πόλεις της ηπείρου εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι που ζουν με συνθήκες στέγασης και κοινωνικού αποκλεισμού που μοιάζουν να ανήκουν σε μια άλλη εποχή.